مزاياي تغذيه با شير مادر دكتر طليعه رحيميان پزشك عمومي، عضو كادر درماني و پژوهشي مؤسّسۀ فنّاوری‌های نوین پزشکی مهر


سالم‌ترين راه براي مراقبت از نوزاد تغذيه با شير مادر است. اين روش كه براي كودك و مادر سودمند است، به نوزاد كمك مي‌كند تا مواد مغذي مناسبي دريافت كند و فرصتي به‌وجود مي‌آورد كه مادر و كودك بيشتر با يكديگر مرتبط و صميمي شوند.

مزاياي شير مادر

مزاياي شير مادر را از دو جنبه مي‌توان بررسي كرد:

الف مزاياي مربوط به كودك:

  • شير مادر به‌تنهايي مي‌تواند از لحظه‌ي اول تولد تا پايان 6 ماهگي، تمام نيازهاي غذايي شيرخوار را براي رشد طبيعي او تامين كند. حتي در هفته‌ي اول تولد كه هنوز جريان عادي شير برقرار نيست، نوزاد نيازي به غذا يا آشاميدني ديگري ندارد و همان شير براي رشد طبيعي او كافي است.
  • آغوز يا كلستروم يا شير روزهاي اول كه زردرنگ و غليظ است، حاوي مواد مفيد و ارزنده‌اي است كه اولين و بهترين واكسن براي حفاظت كودك بر ضد بيماري‌هاي عفوني است.
  • سلول‌هاي زنده و مواد مختلف ضد عفوني شير مادر با غلظت بيشتر در آغوز موجود است و داراي خاصيت از بين بردن ميكروب‌ها و ويروس‌هاست، در نتيجه احتمال ابتلاي شيرخوار را به بسياري از عفونت‌هاي گوارشي و تنفسي كاهش مي‌دهد. در صورت بروز بيماري، در شيرخواري كه از شير مادر تغذيه مي‌كند احتمال مرگ‌و‌مير به‌مراتب كمتر است.
  • در ماه‌هاي اول تولد كه شيرخوار بيش از ساير مواقع در معرض خطر است، شير مادر او را از ابتلا به بسياري از بيماري‌ها حفظ مي‌كند. تغذيه با شير مادر احتمال مرگ در اثر بيماري‌هاي اسهالي را به‌شدت كاهش مي‌دهد و از ابتلا به عفونت‌هاي گوش مياني و عفونت‌هاي حاد دستگاه تنفسي و مرگ‌ومير ناشي از آن مي‌كاهد.
  • ميزان ابتلا به آسم، اگزما و انواع آلرژي در شيرخواراني كه از شير مادر استفاده مي‌كنند بسيار كمتر است، بنابراين در خانواده‌هايي كه پدر يا مادر يا يكي از افراد خانواده مبتلا به بيماري آلرژيك است، تغذيه با شير مادر بايد تغذيه‌ي انتخابي باشد زيرا استفاده از هر نوع شير ديگر زيان‌آور و زمينه‌ساز آلرژي دوران‌هاي بعدي زندگي خواهد بود.
  • در شيرخواراني كه از شير مادر تعذيه مي‌كنند، مشكل افزايش كلسترول خون در بزرگسالي و بالا رفتن خطر ابتلا به بيماري قلبي– عروقي به‌علت سوخت‌وساز كلسترول، كمتر است.
  • چربي و پروتئين شير مادر بهتر از چربي و پروتئين ديگر انواع شيرها هضم و جذب مي‌شود. به‌همين دليل قولنج، جمع شدن گاز، استفراغ و حساسيت به پروتئين در اين شيرخواران كمتر مشاهده مي‌شود.
  • تركيب شير مادر همراه با رشد شيرخوار تغيير پيدا مي‌كند. چربي شير مادر در شروع هر وعده‌ي شيردهي كمتر است و سپس ميزان آن تدريجاً بيشتر مي‌شود. اين تغييرات كمك بزرگي به رفع تشنگي و همچنين سير نگه داشتن بچه مي‌كند.
  • به‌سبب اختلاف در تركيب چربي شير مادر، شيرخوار پرخوري نمي‌كند و كمتر چاق مي‌شود. چاقي اين دوران، زمينه‌ساز عوارض قلبي- عروقي، مفصلي و بيماري قند در بزرگسالي است.
  • به‌علت وجود آب كافي در شير مادر، تشنگي نوزاد برطرف مي‌شود و از سوي ديگر اشتهايش تحريك مي‌گردد و نيازي به دادن آب يا آب قند، حتي در مكان‌هاي بسيار گرم و خشك نيست.
  • باخوردن شير مادر، غريزه‌ي مكيدن و احساس سيري هم‌زمان با هم در شيرخوار به‌وجود مي‌آيد، در صورتي كه با مكيدن سرشيشه، معده‌ي كودك پر مي‌شود ولي اين غريزه ارضا نمي‌شود.
  • شيرخواران بيمار چون اشتهاي كمتري دارند، به يك ماده‌ي سهل‌الهضم و مغذي نيازمند هستند. شير مادر مي‌تواند اين نياز را كاملاً تامين كند.
  • شير مادر به‌تنهايي انرژي و مواد مغذي مورد نياز كودك در سال دوم زندگي را تامين مي‌كند، پس بهتر است تا ۲ سالگي از شير مادر همراه با غذاي خانواده استفاده شود.
  • شير مادر پاكيزه، داراي درجه‌ي حرارت مناسب و عاري از آلودگي ميكروبي است.
  • تغذيه با شير مادر رابطه‌ي عاطفي بين مادر و فرزند را بيشتر مي‌كند. تماس و توجه مادر در هنگام شير دادن اثر مطلوبي بر رشد شيرخوار دارد. كودكاني كه با شير مادر تغذيه شده‌اند، هنگام بلوغ از امنيت رواني بيشتري برخوردارند.
  • براي نوزاد نارس و كم‌وزني كه قادر به مكيدن سينه‌ي مادر نيست، شير مادرش– به‌ويژه آغوز– به‌خاطر داشتن تركيب مناسب با موقعيت چنين نوازدي، بايد با قطره‌چكان يا قاشق چاي‌خوري به او داده شود. اين عمل از بروز بسياري از بيماري‌هاي عفوني و مرگ‌ومير ناشي از آن كه در اين نوزادان شايع است، پيشگيري مي‌كند. تماس بدني مادر و نوزاد در بهبود رشد و تكامل نوزادان نارس و بيمار نقش حياتي دارد.
  • جذب كلسيم شير مادر به‌سبب غلظت مناسب آن در شير مادر بهتر انجام مي‌شود. در نتيجه كمبود كلسيم در اين شيرخواران كمتر ديده شده است.
  • به‌دليل وجود خواص ويژه‌اي، جذب آهن شير مادر به‌مراتب بهتر صورت مي‌گيرد و نيازي به دادن قطره‌ي آهن تا شروع غذاي تكميلي نيست.
  • اسهال در شير مادرخواران به‌مراتب كمتر است و نيز به‌سبب نوع مدفوع، سوختگي ناحيه‌ي تناسلي كمتر ديده مي‌شود.
  • چون تعداد دفعات ابتلا به بيماري در شير مادرخواران كمتر است، نياز به بستري شدن در بيمارستان و جدايي عاطفي نيز كمتر پيش مي‌آيد.
  • شيرخواراني كه از شير مادر تغذيه مي‌كنند، كمتر دچار مشكلات دنداني ناشي از پستانك و تغذيه‌ي مصنوعي مي‌شوند و در آينده كمتر نياز به اعمال دندانپزشكي و به‌ويژه ارتودنسي خواهند داشت.

ب مزاياي مربوط به مادر:

  • تغذيه‌ي شيرخوار منحصراً با شير مادر و به‌طور مكرر در روز و شب، عادت ماهانه‌ي مادر و امكان آزاد شدن تخمك را به تعويق مي‌اندازد. در نتيجه حاملگي‌هاي زودرس خيلي كمتر اتفاق مي‌افتد. استفاده از شيركمكي يا ساير مواد غذايي پيش از پايان ۶ ماهگي و حتي مصرف آب يا آب قند مي‌تواند به اين ويژگي مهم شير مادر لطمه بزند.
  • مادراني كه بلافاصله پس از زايمان به نوازد خود شير مي‌دهند، خونريزي كمتري خواهند داشت. برگشت سريع رحم به حالت طبيعي و ديرتر شروع شدن عادت ماهيانه به‌دليل تداوم شيردهي، باعث جلوگيري از كم‌خوني مادر مي‌شود.
  • مادراني كه به نوزادشان شير مي‌دهند، چون از چربي ذخيره شده‌ي دوران بارداري براي ساختن شير استفاده مي‌كنند، زودتر وزن اضافي را از دست مي‌دهند و پستان‌هاي‌شان نيز به‌همين دليل زودتر به حالت طبيعي پيش از بارداري بازمي‌گردد.
  • احتمال ابتلا به سرطان پستان و تخمدان در زنان شيرده بسيار كمتر است.
  • مادر به‌دليل تماس‌هاي مكرر كودك با بدنش در جريان شيردهي و احساس آرامش و رضايت، وضع روحي و عاطفي بهتري خواهد داشت.

حمايت رواني از مادران شيرده

ابتدا مادران بايد باور كنند و اطمينان داشته باشند كه مي‌توانند شير بدهند و بدانند كه شير آن‌ها بهترين غذايي است كه كودك احتياج دارد. اين اطمينان مي‌تواند از طرف بستگان، همسر و مراقبين بهداشتي صورت گيرد. همچنين شوهر بهترين كسي است كه مي‌تواند مادر را حمايت كند.

توصيه‌هايي براي هنگام شير دادن به كودك

  • پيش از شير دادن دست‌هاي‌تان را بشوييد و پستان خود را آب ولرم تميز كنيد. پستان را با استفاده از صابون يا مواد ضد عفوني تحريك نكنيد.
  • هنگام شير دادن نوزاد را بغل كنيد و سر او را بالاتر نگه داريد. توجه كنيد كه سينه‌ي شما روي بيني نوزاد را نپوشاند و مانع تنفس نوزاد نشود. براي جلوگيري از اين كار چهار انگشت خود را زير سينه و انگشت شست را روي سينه قرار دهيد. برخي از مادران از دو انگشت خود به‌صورت قيچي استفاده مي‌كنند كه اين كار سبب كاهش شير مي‌شود.
  • در اوايل تولد به نوزاد از هر دو پستان خود شير دهيد.
  • پس از اين‌كه از يك سينه شير خورد، پشت او را ماساژ دهيد تا آروغ بزند. سپس سينه‌ي ديگر را به او بدهيد و عمل ماساژ را تكرار كنيد.
  • براي جلوگيري از پريدن شير در گلوي نوزاد، او را پس از خوردن شير به پهلوي راست يا چپ بخوابانيد. توجه كنيد كه هيچ وقت نوزاد را بر روي شكم نخوابانيد.
  • شير مادر تا 6 ماهگي براي رفع نيازهاي شيرخوار كافي است و در اين دوره به‌جز آب در مواقع نياز يا استفاده از قطره‌هايي كه پزشك توصيه مي‌كند، هيچ چيز ديگر به كودك ندهيد.
  • از شيردهي در حالت خوابيده خودداري كنيد و حتماً نوزاد را در آغوش گيريد و به او شير دهيد.

 

نكاتي در مورد دوشيدن شير

  • بهتر است دوشيدن شير زماني صورت گيرد كه پستان‌ها پر از شير است. معمولاً بهترين زمان صبح‌هاست.
  • استراحت مادر به‌مدت 10 تا 20 دقيقه پيش از دوشيدن شير، خوردن مايعات مانند يك ليوان شير، آب ميوه، چاي كم‌رنگ و... مي‌تواند كمك موثري باشد. البته مايعات گرم بيشتر از مايعات سرد به توليد شير كمك مي‌كند.
  • دوشيدن شير با دست بهترين روش دوشيدن است و به استفاده از پمپ‌هاي دستي ترجيح دارد. شستن دست‌ها با صابون و شستن سينه با آب ساده توصيه مي‌شود.
  • بهتر است مادران هنگام دوشيدن شير در محيطي آرام و ساكت و به‌دور از اضطراب و فشارهاي عصبي و در يك وضعيت راحت بنشينند.
  • فكر كردن به نوزاد، نگاه كردن به او، نشستن در كنار او يا شنيدن صداي كودك به ترشح شير كمك مي‌كند.
  • استفاده از حوله‌ي گرم و مرطوب به‌مدت 10 تا 15 دقيقه روي پستان و نوك آن، حمام كردن يا ماساژ دادن به جاري شدن شير كمك مي‌كند.

روش‌هاي آگاهي از زمان بارداري


در روش آگاهي از زمان باروري، مجموعه‌اي از اطلاعات به خانم‌ها داده مي‌شود تا آن‌ها بدانند كه در چه روزهايي از ماه به احتمال زياد مي‌توانند در صورت انجام مقاربت حامله شوند و در چه روزهايي اين احتمال كم است. خانم‌ها مي‌توانند با مشاهده‌ي تغييراتي كه در بدن‌شان ايجاد مي‌شود بفهمند كه زمان تخمك‌گذاري (آزاد شدن تخمك از تخمدان‌ها) چه هنگامي است. سپس آن‌ها مي‌توانند با استفاده از اين اطلاعات از بروز حاملگي جلوگيري كنند.

آگاهي از زمان باروري، ميزان درك خانم‌ها را در مورد بدن و سيكل (چرخه) قاعدگي‌شان افزايش مي‌دهد. براي اين‌كه اين روش به‌عنوان يك روش جلوگيري از بارداري موثر واقع شود، بايد خانم‌ها در روزهايي كه احتمال باروري زيادي وجود دارد از انجام مقاربت خودداري كنند يا از ساير روش‌هاي جلوگيري از بارداري (مانند كاندوم) استفاده كنند. تقريباً يك‌سوم از روزهاي هر ماه را روز‌هاي باروري تشكيل مي‌دهد.

روش آگاهي از زمان باروري متكي به اطلاعات زير است:

  • 14 روز پيش از اين‌كه خونريزي عادت ماهانه‌ي بعدي شروع شود، يك تخمك از تخمدان رها مي‌شود (به اين وضعيت اصطلاحاً تخمك‌گذاري گفته مي‌شود).
  • پس از انجام مقاربت، اسپرم‌هاي آقايان مي‌توانند حداكثر تا 5 روز نيز در دستگاه تناسلي خانم‌ها زنده بمانند (گرچه اكثر آن‌ها پس از دو روز از بين مي‌روند).
  • در صورتي كه از سه روز پيش تا سه روز پس از زمان تخمك‌گذاري مقاربت انجام شود، احتمال وقوع حاملگي زياد است.
  • از آن‌جايي كه زمان دقيق تخمك‌گذاري (آزاد شدن تخمك از تخمدان) را نمي‌توان دقيقاً پيش‌بيني كرد، بنابراين دو تا سه روز نيز به شروع و انتهاي اين دوره بايد اضافه كرد. روش آگاهي از زمان باروري براي خانم‌هايي كه داراي قاعدگي منظم در هر ماه هستند بسيار موثر است.

1- روش تقويمي (روش ريتم)

در روش تقويمي، خانم‌ها مي‌توانند از سوابق قاعدگي‌هاي پيشين خود به‌عنوان يك راهنما استفاده كنند. در اين روش هر خانمي مي‌تواند ميانگين روزها را در سيگل قاعدگي خود حساب كرده و زمان‌هاي باروري آينده خود را تخمين بزند.

شروع به نوشتن دوره‌هاي قاعدگي خود به‌مدت 8 تا 12 ماه كنيد. اولين روز قاعدگي (اولين روز خونريزي) را به‌عنوان «روز 1» دوره‌ي قاعدگي در نظر بگيريد. كوتاه‌ترين و بلندترين چرخه‌ي قاعدگي را در نظر بگيريد. عدد 18 را از كوتاه‌ترين چرخه‌ي قاعدگي خود كم كنيد و آن را به‌عنوان اولين روز باروري يادداشت كنيد. عدد 11 را از بلندترين چرخه‌ي قاعدگي كم كنيد و آن را به‌عنوان آخرين روز بارداري در نظر بگيريد.

2- ارزيابي ترشحات دهانه‌ي رحم

در طي يك دوره‌ي قاعدگي، قوام يا غلظت ترشحات دهانه‌ي رحم در روزهاي مختلف تغيير مي‌كند و اين وضعيت، نقش مهمي را در بارور كردن تخمك ايفا مي‌كند. در روزهاي پيش از تخمك‌گذاري، ترشحات دهانه‌ي رحم به بالا كشيدن و بالا بردن اسپرم‌ها به داخل دهانه‌ي رحم و از آن‌جا به لوله‌هاي رحمي، يعني جايي كه معمولاً لقاح انجام مي‌شود، كمك مي‌كند. ترشحات گردن رحم همچنين به بقاي اسپرم‌ها در داخل رحم كمك مي‌كند.

در يك چرخه‌ي قاعدگي طبيعي، معمولاً پس از 5 روز خونريزي قاعدگي، سه يا چهار روز واژن خشك است، سپس با ترشح مايع سفيد يا زردرنگ و چسبناك روزهاي خيس بودن آغاز مي‌گردد. اين خيس بودن افزايش مي‌يابد تا به روزي مي‌رسيم كه خيس‌ترين روز است. در اين روز ترشحات فراوان، صاف، ليز و لغزنده است و خيلي كش مي‌آيد (مانند سفيده‌ي تخم مرغ). معمولاً تخمك‌گذاري از دو روز پيش تا دو روز پس از پيدا شدن چنين حالتي رخ مي‌دهد. با يادداشت كردن ميزان ترشحات و پيدا كردن خيس‌ترين روز هر دوره‌ي قاعدگي مي‌توانيد روزهاي تخمك‌گذاري را مشخص كنيد.

با استفاده از يك اسپكولوم (speculum) پلاستيكي يك‌بار مصرف مي‌توانيد ترشحات دهانه‌ي رحم را از نظر قوام و غلظت آن ارزيابي كنيد.

3- روش اندازه‌گيري دماي پايه‌اي بدن

هنگامي كه يك خانم هر روز دماي بدن خود را اندازه مي‌گيرد، متوجه مي‌شود كه وقتي تخمك‌گذاري انجام مي‌شود تغييراتي در دماي بدنش ايجاد مي‌گردد. درست پيش از زمان تخمك‌گذاري، دماي بدن به‌طور موقتي به مدت كوتاهي پايين مي‌آيد. در عرض 12 ساعت كه تخمك‌گذاري انجام مي‌شود دماي بدن چند دهم درجه بالا مي‌رود و تا هنگام قاعدگي بعدي به همان حالت بالا باقي مي‌ماند. وقتي درجه‌ي حرارت به مدت سه روز در همان حد بالا باقي بماند، روزهاي باروري پايان يافته و روزهايي كه مي‌توان بدون هيچ‌گونه وسيله جلوگيري از بارداري مقاربت انجام داده و حامله نشد، شروع مي‌گردد.

همانند روش تقويمي، در روش اندازه‌گيري دماي پايه‌اي بدن، شما بايد به مدت 8 تا 12 ماه دماي بدن خود را اندازه‌گيري و يادداشت كنيد تا بتوانيد از آن به‌عنوان يك روش نسبتاً مطمئن جلوگيري از بارداري استفاده كنيد.

يكي از اشكالات اين روش آن است كه دماي بدن افراد ممكن است بر اثر بيماري‌هاي مختلف، كم‌خوابي يا مصرف داروها نيز تغيير يابد.

ساير علايمي كه در هنگام تخمك‌گذاري در بدن تغيير مي‌يابند عبارت‌اند از:

  • تغييراتي در وضعيت قرارگيري رحم
  • درد خفيف يا انقباضات خفيفي در يك طرف قسمت تحتاني شكم (در محل يكي از تخمدان‌ها)
  • نرم شدن دهانه‌ي رحم
  • حساس شدن پستان‌ها.

بنابراين براي جلوگيري از بارداري به روش «آگاهي از زمان باروري» بايد در زمان‌هاي باروري يعني از 5 روز پيش تا 3 روز پس از تخمك‌گذاري از مقاربت پرهيز كرد يا از ساير روش‌هاي جلوگيري از بارداري مانند كاندوم در طي اين روزها استفاده كرد.

مزاياي جلوگيري از بارداري به روش «آگاهي از زمان باروري» چيست؟

  • هيچ‌گونه عوارض جانبي ندارد.
  • در خانم‌هايي كه داراي دوره‌هاي قاعدگي منظمي هستند بسيار موثر است.
  • اطلاعات خانم‌ها را نسبت به بدن خود افزايش مي‌دهد.

معايب جلوگيري از بارداري به روش «آگاهي از زمان باروري» چيست؟

  • آموختن اين روش زمان نسبتاً زيادي مي‌خواهد.
  • اين روش نياز به محاسبه و همكاري طرفين دارد.
  • شكست اين روش نسبت به ساير روش‌ها بيشتر است.

 

منبع:

رابرت هچر... ]و همكاران[، همت‌خواه، فرهاد (مترجم)، روش‌هاي جلوگيري از بارداري، چاپ چهارم، انتشارات عصر كتاب، سال 1384

 

افسردگي پس از زايمان ​دكتر مجيد رازقيان متخصص اعصاب و روان


افسردگي پس از زايمان يا Postpartum depression (PPD) نوعي بيماري جدي است كه گاهي اوقات در چند ماه اول پس از زايمان بروز مينمايد. اين نوع افسردگي در صورت درمان نشدن ميتواند ادامه يافته و موجب ناتواني شديد مادر شود. افسردگي پس از زايمان نسبتا شايع بوده و 1 نفر از هر 8 زن، در طي يك ماه پس از وضع حمل به آن دچار ميشوند. اين حالت ميتواند پس از سقط جنين، مرده زايي و حتي فرزندخواندگي پذيرفتن نيز بروز نمايد. در بعضي از موارد نادر، زنان مبتلا به اين نوع افسردگي نشانههاي روان پريشانه از خود بروز داده كه ميتواند خود و ديگران را در معرض خطر قرار دهد.

خانمهاي در معرض ابتلا به افسردگي پس از زايمان

بعضي از خانمها بيشتر از سايرين در معرض اين اختلال هستند. مواردي كه بايستي مورد توجه قرار گيرند عبارتند از:

  • سابقهي ابتلا به افسردگي يا ساير اختلالات رواني در خود فرد يا افراد خانواده و يا بروز حملات اضطراب در دوران بارداري.
  • بارداري بدون برنامه ريزي قبلي.
  • عدم حمايت همسر.
  • وجود مشكلات زناشويي.
  • وجود مشكلات مالي.
  • بروز تغيير جدي در زندگي همزمان با تولد نوزاد نظير نقل مكان يا از دست دادن شغل.
  • سابقهي وجود سندرم پيش از قاعدگي شديد.
  • وجود عوارض مامائي.
  • سابقهي مشكلات شديد دراوان كودكي نظير تجاوز جنسي يا از هم پاشيدگي خانواده.

با اين حال صرف وجود اين عوامل دليل بروز افسردگي پس از زايمان نيست. بسياري از خانمها با اينكه داراي چندين عامل خطرزا هستند هرگز دچار افسردگي نميشوند و بالعكس افرادي نيز با يك يا دو عامل خطرزا و يا حتي بدون هيچ گونه عامل خطر به افسردگي شديد مبتلا ميشوند.

 علائم و نشانه ها

پزشك شما بهتر از هر فرد ديگر تشخيص خواهد داد كه شما دچار اين اختلال شده ايد يا خير. خودتان نيز ممكن است متوجه علائمي بشويد كه عبارتند از:

  • بي خوابي
  • تمايل به گريه يا اندوه شديد كه تمام روز ادامه داشته باشد
  • كاهش علاقه نسبت به انجام بسياري از فعاليت ها
  • اشكال در تمركز حواس
  • تغيير اشتها
  • اضطراب
  • اختلالات خلق و تحريك پذيري
  • احساس گناه شديد
  • حملات پانيك (علائم آن عبارتند از افزايش تعداد ضربانات قلب، سرگيجه، منگي، احساس وقوع يك اتفاق ناگوار)
  • افكار خودكشي

مهم است كه تفاوت بين تغييرات طبيعي احساسات حاصل از تولد نوزاد را با حالاتي كه نياز به درمان و حمايتهاي بعدي دارد، بدانيد. اين تنها احساس شما نيست كه نشان ميدهد اشكالي وجود دارد بلكه شدت و تعداد دفعات آن احساس بسيار حائز اهميت است. به عبارت ديگر بسياري از مادران جديد در طول ماههاي اول پس از تولد نوزاد احساس اندوه و اضطراب دارند. ولي اگر شما تمام روز در حال گريه كردن هستيد و اين حالت چند روز متوالي طول كشيده و دچار حملات پانيك نيز ميشويد، حتماً بايد به پزشك مراجعه كنيد.

در صـورتيـكه قبلاً دچار افسـردگي پس از زايمان شده ايد، چگونه ميتوانيد از وقوع مجدد آن پيشگيري كنيد؟

اگر قبلاً دچار افسردگي پس از زايمان شده ايد شانس ابتلا شما در بارداري بعدي 50–50 است بنابراين بهتر است خود را براي اين احتمـال آماده سـازيد. آمادگي به شما قدرت ميبخشد وضعيت را بهتر كنترل كنيد و احتمال عود را نيز كاهش داده در صورت بروز علائم، از شدت آنها ميكاهد.

شما ميتوانيد در دوران بارداري اقدامات مهمي انجام دهيد تا احتمال بروز اين عارضه را كاهش دهيد:

  • با تمام پزشكان و مشاوران كه در بار قبل به شما كمك كردند تماس بگيريد. اين افراد ممكن است پزشك خانوادگي شما، مشاور يا روانپزشك باشند. موضوع را با آنها در ميان بگذاريد و راه حلي را برگزينيد كه مورد موافقت همه باشد. اگر افسردگي شما با دارو كاملاً درمان شده است ميتوانيد بلافاصله بعد از زايمان از همان داروها استفاده كنيد. نشان داده شده است كه اين عمل احتمال عود را به نحو قابل توجهي كاهش ميدهد. بعضي از خانمها ترجيح ميدهند كه صبر كنند و احساسات خود را بسنجند و فقط در صورت بروز علائم شديد دارو مصرف كنند. بايد بدانيم زماني كه علائم به طور كامل بروز ميكنند درمان بيماري سختتر خواهد بود.
  • با همسر خود در رابطه با مشكل خود صحبت كنيد. آنچه را كه دفعه قبل باعث كمك به شما شده است و نيز آنچه را كه در درمانش بي فايده بوده با او در ميان بگذاريد. يك برنامهي حمايتي ايجاد كنيد. چه كسي بايد به شما كمك كند؟ مادر؟ مادر شوهر؟ پرستار بچه؟ ساير دوستان يا اعضاي خانواده؟
  • از بروز هر گونه خستگي يا استرس بپرهيزيد. استراحت كافي، غذاي مناسب و ورزش را فراموش نكنيد.
  • براي فعاليتهاي خود محدوديتي قائل شويد. از انجام كار سخت بپرهيزيد، چه در دوران بارداري و چه پس از زايمان. فعاليت بيش از حد شما را خسته ميكند و احتمال بروز افسردگي را افزايش ميدهد.

خودآزمايي پستان دكتر زهرا نيكپوري جراح و متخصص بيماري‌هاي زنان، زايمان و نازايي، دارای گواهینامه تشخیص بیماری های پستان از پاریس، رئیس مرکز مشاوره ژنتیک مؤسّسۀ فنّاوری‌های نوین پزشکی مهر


خود آزمايي پستان، معاينه پستان توسط خود فرد است. اين معاينه براي هر زن و در هر سن قابل اجرا است. قابل ذكر است كه هنوز 85 درصد تودههاي پستاني طي معاينه پستان توسط خود فرد كشف ميشود ولي حتماً بايد به اين نكته توجه شود كه اين روش كاملاً دقيق نبوده و ممكن است برخي از تودهها به دليل كوچكي قابل لمس نباشند.

به همين دليل معاينه ماهانه توسط فرد نميتواند جايگزين معاينه باليني توسط پزشك يا ماموگرافي شود. در واقع فقط در فاصله بين مراجعات پزشكي، اين معاينه بيمار را محافظت ميكند و از اين طريق ميتوان فقط طبيعي بودن پستان يا هر گونه تغيير در آن را تشخيص و به پزشك اطلاع داده شود،

بنابراين معاينات منظم در فواصل 12 ـ6 ماه، توسط پزشك و انجام مامو گرافي بايد حتماً همراه با خودآزمايي پستان انجام گيرد. خودآزمايي پستان بدون هزينه است و هر بار 15 دقيقه وقت جهت انجام آن لازم است. با معاينه منظم ماهانه ي پستان، با خصوصيت پستان خود آشنا ميشويد و در صورت بروز هر گونه تغيير در مراحل اوليه قادر به تشخيص آن خواهيد بود.

آنچه بايد در رابطه با خودآزمايي پستان بدانيم؟

خودآزمايي پستان بايد هر ماه در تاريخ معين و به روش مشخص انجام شود. زنان بايد از سن 20 سالگي به بعد آن را انجام دهند. بهترين زمان انجام معاينه 2ـ3 روز پس از پايان عادت ماهانه است. به عبارت ديگر حدود روز نهم يا دهم از شروع عادت ماهانه زمان مناسبي براي انجام معاينه است. در اين زمان پستانها كمترين حساسيت و سنگيني را دارند در نتيجه انجام معاينه راحتتر و نتيجه آن نيز دقيقتر است.

در صورتي كه به هر علت زن عادت ماهانه نميشود ( يائسگي، برداشتن رحم و...) معاينه پستان را ميتوان در يك روز مشخص در هر ماه مثلاً در روز اول يا پانزدهم هر ماه انجام شود. در خانم هايي كه بچه شير ميدهند بهتر است معاينه پس از شير دادن به نوزاد و تخليه شير از پستان انجام شود. همچنين در صورتي كه از درمانهاي هورموني استفاده ميشود در رابطه با زمان انجام خودآزمايي پستان با پزشك متخصص مشورت شود.

نحوه انجام خودآزمايي پستان:

خودآزمايي پستان شامل دو مرحله است:

الف: نگاه كردن

ب: لمس كردن

الف: نگاه كردن، چند مرحله دارد:

  1. دستها را در دو طرف بدن به حالت آويزان قرار دهيد و به پستان خود در آينه نگاه كنيد.
  2. دستها را از كنار سرتان صاف بالا ببريد.
  3. دستها را به كمر بزنيد و فشار دهيد.
  4. دستها را صاف به جلو بكشيد و كمي به سمت جلو خم شويد.

در هر يك از وضعيتهاي بالا پستان را به دقت نگاه كنيد.هر گونه تغييري شامل فرورفتگي پوست يا نوك پستان، قرمزي يا زخم پستان، پوسته پوسته شدن نوك پستان، انحراف نوك پستانها، برآمدگي در قسمتي از پستان و برجستگي عروق در قسمتي از آنها مهم است. عدم تقارن پستانها، در صورتي كه از قبل باشد (مادرزادي، از زمان دوران بلوغ يا پس از شيردهي ) مسأله ي مهمي نيست ولي هرگونه تغييرات جديد در اندازه پستانها بايد بررسي شود.

لمس و معاينه پستان توسط فرد

براي معاينه صحيح پستانها در هنگام لمس، بهتر است از قسمت انتهاي بندآخر3 انگشت ميان دستها ( نه نوك انگشتان ) استفاده كرد. اين قسمت را به اصطلاح نرمه انگشت ميگويند كه حساسيت لمسي آن بيشتر از ساير نقاط است.

هيچ وقت پستان را بين انگشتان فشار ندهيد ( بين شصت و ساير انگشتان) زيرا به طور كاذب غدد پستان را با تودهها پستاني اشتباه ميكنيد.

محدودهاي بين استخوان ترقوه از بالا، استخوان جناق سينه و زيربغل از طرفين و دو انگشت پايينتر از لبه پايين پستان بايستي جهت معاينه مورد بررسي قرار گيرد.

روش معاينه

براي معاينه پستان بهتر است دراز بكشيد. يك بالش كوچك زير شانه چپ گذاشته و دست چپ را زير سر قرار دهيد. شانه شما بايستي به اندازهاي بالا رود كه پستان چپ در وسط قفسه سينه قرار گيرد و به هيچ سمتي انحراف نداشته باشد. براي معاينه پستان راست هميشه از دست چپ و براي معاينه پستان چپ هميشه از دست راست استفاده كنيد. براي اينكه همه جا را معاينه كنيد بهتر است تمام پستان را به صورت دايرهاي متحدالمركز از اطراف به سمت نوك پستان معاينه نماييد.

سپس ناحيه زير بغل را از نظر وجود توده پستاني بررسي كنيد و پس از آن معاينه پستان مقابل را به همين شيوه انجام دهيد.معاينه پستان را ميتوانيد در حين استحمام نيز انجام دهيد. در اين حالت پوست پستان لغزنده و اصطكاك در لمس كمتر است. در اين روش يك دست را روي سر بگذاريد و با دست مقابل پستان را لمس كنيد. اگر پستان شما بزرگ است آن را با يك دست نگاه داشته و با دست ديگر آن را معاينه كنيد.در انتهاي معاينه نوك پستان را مانند حالت دوشيدن فشار مختصري بدهيد تا در صورت وجود ترشح آن را مشاهده كنيد.

در پايان يادآوري اين نكته مهم است كه:

در صورت لمس توده و افزايش اندازه تودهاي كه از قبل وجود داشته است و هرگونه تغييري در وضعيت پستانها نسبت به وضعيت قبلي و ترشح غير طبيعي از نوك پستان، حتماً بايستي وضعيت را به پزشك اطلاع دهيد.

توصيه هاى بهداشتى در دوران باردارى دکتر کیمیا شادمانی جراح و متخصص بيماري‌‌هاي زنان، زايمان و نازايي عضو كادر درماني و پژوهشي مؤسّسۀ فنّاوری‌های نوین پزشکی مهر


تغذيه

تغذيه‌ي صحيح بيشترين اثر را بر سلامت جنين دارد. خانم‌‌هاى باردار مى‌توانند همان غذا‌هايى را كه در دوران غيرباردارى مصرف مي‌كردند، در دوران باردارى هم مصرف كنند، اما بايد مواظب باشند كه غذا‌هاى مصرفى آن‌ها حاوى تمام مواد لازم براى رشد جنين و سلامت مادر باشد. غذاى روزانه‌ي خانم باردار بايد حاوى كليه‌ي گروه‌هاى غذايى باشد.
گروه‌هاى غذايى عبارت‌اند از:

1. غلات: اين گروه منبع خوبى براى توليد انرژى است. مانند: انواع نان به‌ويژه نان سبوس‌دار، برنج، ماكارونى، جو، گندم و ذرت.

2. گوشت و پروتئين‌هاى گياهي: اين گروه غذايى پروتئين و آهن بدن را تامين مي‌كند و مواد غذايى موجود در اين گروه براى خون‌سازى، تكامل سيستم عصبى و رشد جنين لازم است. مانند: انواع گوشت قرمز، مرغ، ماهى، تخم‌مرغ، انواع مغز‌ها (گردو، بادام، پسته، فندق و...)، انواع حبوبات (عدس، لوبيا، نخود و...).

3. شير و فرآورده‌هاى آن: مصرف اين مواد ضمن تامين كلسيم بدن مادر، براى استخوان‌بندى جنين و شكل‌گيرى و استحكام دندان‌هاى او در آينده ضرورى است. علاوه بر كلسيم، اين گروه داراى مواد مغذى مانند انواع ويتامين‌هاى A و B است.

4. سبزى‌‌ها و ميوه‌ها: اين گروه شامل سبزى‌‌ها (مثل كاهو، هويج، گوجه فرنگى، سيب‌زمينى، جعفرى و...) و انواع ميوه‌هاى تازه و خشك (توت خشك، كشمش، انجير و...) داراي ويتامين‌هاى مورد نياز بدن و مقدارى آهن است.

مواد خوراكى كه در دوران باردارى بهتر است از مصرف آن‌ها خوددارى شود عبارت‌اند از:

ـ غذا‌هاى چرب و ديرهضم مانند غذا‌هاى سرخ كردنى، شيرينى‌‌ها، كيك‌‌هاى پرخامه و انواع ادويه

ـ غذا‌هاى شور

ـ نوشابه‌هاى الكلي (مطالعات نشان داده است كه مصرف اين‌گونه نوشابه‌‌ها موجب بروز ناهنجاري‌هاى بسيارى در جنين مي‌شود).

همچنين بايد از مصرف زياد چاى و قهوه خودداري شود.

بهداشت د‌هان و دندان

مراقبت از دندان‌‌ها در اين دوران بسيار اهميت دارد و خانم باردار به‌محض اطلاع از باردارى بايد به دندانپزشك مراجعه كند. مسواك زدن پس از هر وعده‌ي غذا و پيش از خواب ضرورى است. با پيشرفت حاملگى ممكن است به‌علت افزايش ترشح هورمون، لثه‌‌ها پرخون و متورم شود و لثه خونريزى كند. در صورتي كه خونريزى بيش از چند روز طول بكشد، بايد با دندانپزشك مشورت كرد. هر نوع دندان پوسيده بايد قبل از باردارى ترميم شود زيرا عفونت دندان ممكن است باعث بيمارى‌هاى قلب و عروق يا كليوى شود و عواقب و عوارض ناگوارى به‌همراه داشته باشد. براي حفظ سلامت دندان‌‌ها استفاده‌ي كافى از لبنيات توصيه مي‌شود.

مراقبت از دستگاه گوارش

در خانم‌هاى باردار به‌علت افزايش هورمون پروژسترون و كاهش حركات روده‌‌ها، احتمال يبوست زياد است. چنان‌چه خانم باردار از رژيم غذايى مناسبى برخوردار نباشد و آب كافى ننوشد، دچار اين مشكل مي‌شود. بنابراين براي پيشگيرى از بروز يبوست در اين دوران نكات زير توصيه مي‌شود:

1. نوشيدن يك ليوان آب پيش از صبحانه و پيش از خواب

2. انجام مرتب ورزش‌هاى دوران باردارى

3. مصرف مقدار كافى ميوه، سبزيجات، روغن زيتون، آلو و انجير.

چنان‌چه مادر باردار با رعايت نكات فوق همچنان دچار مشكل يبوست باشد بايد با پزشك مشورت كند.

مراقبت از كليه‌‌ها

با توجه به تغييرات دستگاه ادرارى در دوران باردارى رعايت نكات زير به مادر باردار توصيه مي‌شود:

1. در زمان احساس دفع ادرار از احتباس ادرار خوددارى كند.

2. از مايعات و آب‌ميوه‌ي بيشترى استفاده كند.

3. در صورت احساس كمترين ناراحتى در ناحيه‌ي پهلو‌‌ها به پزشك مراجعه كند.

4. نواحي كمر و پهلو را در زمستان و هواى سرد گرم نگه ‌دارد.

5. از خوردن مواد غذايى پرنمك خوددارى كند.

استحمام

در اين دوران فعاليت پوست بيشتر مي‌شود و خانم باردار بيشتر عرق مي‌كند، بنابراين استحمام روزانه با آب ولرم توصيه مي‌شود. همچنين خانم‌هايى كه دچار كم‌خوابى هستند بهتر است حمام روزانه‌ي خود را پيش از خواب انجام دهند تا به راحت‌تر خوابيدن‌ كمك كند.

استراحت، خواب و تفريح

استراحت خانم باردار بايد متناسب با كار و فعاليت روزانه‌ي وى باشد. معمولاً 8 تا 9 ساعت خواب شبانه موجب كاهش حساسيت و زودرنجى و احساس خستگى خانم باردار مي‌شود و پس از خوردن ناهار نيز بهتر است مدت كوتاهى استراحت كند. در ماه‌هاى آخر باردارى به استراحت بيشترى نياز است. خانم‌هاى باردار بايد از فعاليت‌‌هاي خسته‌كننده و هيجان‌آور بپرهيزند زيرا ممكن است به زايمان زودرس، كم‌وزنى جنين و خستگى مفرط مادر منجر شود.

فعاليت و ورزش

فعاليت و ورزش سبك در اين دوران بسيار سودمند و لذت‌بخش است. بهترين ورزش پياده‌روى در هواى آزاد است. راه رفتن باعث تقويت عضلات شكم مي‌شود و در ماه‌هاى آخر نيز به پايين آمدن سر جنين در لگن كمك مي‌كند. انجام تمرينات ساده ضمن حفظ اندام مادر، در كاهش انقباض عضلات لگن و ران و كاهش كمردرد و درد پشت نيز مفيد است.

در دوران بارداري همچنين بايد از انجام ورزش‌هاى سنگين و حركاتى كه در آن‌ها احتمال ضربه به شكم مي‌رود اجتناب كرد. فعاليت و ورزش، كار ادارى يا كار منزل هيچ‌گاه نبايد تا حد خستگى مفرط ادامه يابد و به‌محض احساس اولين علايم خستگى بايد فعاليت را متوقف و استراحت كرد.

مسافرت

مسافرت تا هفته‌ي 30 بارداري ممنوعيتى ندارد و تنها علت نگرانى احتمال عدم دسترسي به كادر پزشكى در طول مسير است. به‌همين دليل بهتر است در هفته‌هاي آخر باردارى مسافرت نكرد. چنان‌چه قرار است مسير‌هاى طولانى با اتومبيل طى شود، خانم باردار هر دو ساعت يك‌بار بايد از ماشين پياده شود و چند قدم راه برود.

مصرف دارو و...

اكثر دارو‌ها از جفت عبور مي‌كنند و به جنين انتقال مي‌يابند. از آن‌جايي كه بيشترين اثرات سوء دارو‌ها و مواد مضر در سه‌ماهه‌ي اول باردارى ايجاد مي‌شود، بايد از مصرف دارو بدون تجويز پزشك، كشيدن سيگار يا تنفس در فضاى آلوده به دود و همچنين انجام هرگونه عكس‌بردارى پزشكى بدون اجازه و مشورت با پزشك خوددارى كرد. تماس با مواد شيميايى سمي‌ در دوران باردارى نيز مي‌تواند موجب بروز عواقب ناخوشايندى براى مادر و جنين شود. بنابراين در اين دوران بايد از تماس با رنگ و محلول‌هاى لازم براى نظافت، حتى رنگ مو و انواع حشره‌كش‌‌ها دوري كرد.

بهداشت روان

آرامش مادر از مسايلى است كه امروزه بسيار مورد توجه قرار دارد. اضطراب و هيجان‌‌هاي خانم باردار بر سلامت جنين بي‌تاثير نيست، بنابراين آرامش روانى مادر به‌‌ويژه نزديك زمان زايمان بسيار داراي اهميت است. پدر خانواده مي‌تواند بيشترين نقش را در فراهم كردن محيطى آرام و دور از اضطراب براى همسرش داشته باشد. در دوران باردارى، خانم باردار بيش از هر وقت ديگرى به محبت همسرش نياز دارد و بايد در اين دوران همسر بيش از پيش كنار او باشد، با او همكارى كند و او را بيشتر درك كند.

پوشاك

لباس‌هايى كه در اين دوران استفاده مي‌شود بايد كاملاً راحت باشد و در هيچ نقطه‌اى از بدن ايجاد فشار نكند تا خون در تمام سطوح بدن به‌راحتى جريان داشته باشد. همچنين از پوشيدن جوراب‌هاى تنگ كه جريان خون پا‌ها را مختل مي‌سازد و باعث تورم سياهرگ‌هاى پا و ايجاد واريس مي‌شود خوددارى گردد.

كفش

از آن‌جايي كه به‌علت بزرگى تدريجى شكم در اين دوران، انحناى ستون فقرات افزايش مي‌يابد، انتخاب كفش مناسب در پيشگيرى از كمردرد بسيار مهم است. بهتر است از كفش‌هايى با پاشنه‌ي كوتاه يا پهن استفاده شود تا ضمن جلوگيرى از بروز كمردرد، از خطر لغزيدن و افتادن نيز پيشگيرى شود. از آن‌جا كه در اواخر دوران باردارى، بعدازظهر‌ها ناحيه‌ي قوزك پا متورم مي‌شود، بهتر است كفش‌‌ها يك نمره بزرگ‌تر انتخاب شود تا روى پا فشار نياورد.

مردان و ناباروري دكتر رحيم توكل نيا متخصص اورولوژي، عضو كادر درماني و پژوهشي مؤسّسۀ فنّاوری‌های نوین پزشکی مهر


وقتي يك زوج تصميم به بچه دار شدن بگيرند، طي يك زندگي طبيعي و وجود ارتباط جنسي مكررو عدم استفاده از روشهاي جلوگيري از بارداري، شانس حاملگي در ماه اول حدود 25 درصد، طي 6 ماه حدود 75 درصد و طي يك سال حدود 85 درصد ميباشد. اگر هيچ اقدام درماني انجام نشود، حدود يك چهارم افراد باقيمانده طي سال دوم زندگي بچه دار ميشوند.ماهانه 1تا 3 درصد زوجهاي نازا ( به جز بيماران فاقد اسپرم) بدون هيچ درماني ممكن است بچه دار شدن را تجربه كنند. به هر حال، با توجه به شانس كم حاملگي پس از سال اول و خطرات حاملگي در سنين بالاتر، در صورت عدم حاملگي پس از يك سال زندگي مشترك و عدم استفاده از روشهاي جلوگيري از بارداري، زوجين بايد جهت بررسي علت نازايي و درمان لازم تحت بررسي قرار گيرند.

چند درصد از ناباروري مربوط به مردان است؟

حدود يك سوم موارد ناباروري نتيجه وجود اختلال در مردان و يك سوم موارد به علت وجود عواملي ديگر در زنان ميباشد و در يك سوم موارد نيز زن و شوهر مشتركاً نقش دارند. بنابراين عوامل مربوط به اختلال در مردان حداقل مسئول ۵۰ درصد از ناباروريها در نزد زوجهاي نازا ميباشد. در بررسي نازايي بسيار مهم است كه زوج به عنوان يك واحد براي بررسي و درمان در نظر گرفته شوند و تحقيقات به موازات هم در هر دو جنس دنبال ميشود.

بررسي علل نازايي در مردان

  • ابتدا صحبت با بيمار در مورد مسائل مربوط به مشكل ( شرح حال )، مثلا صحبت در مورد چگونگي و دفعات تماسهاي جنسي، بيماريهاي قبلي، داروهاي مصرفي و...، سپس معاينه بيمار به خصوص از نظر بيضهها و دستگاه تناسلي و نهايتاً بررسيهاي آزمايشگاهي خواهد بود.

هدف از اين بررسيها در مردان عبارت است از تشخيص: 1. وضعيتهاي قابل درمان 2. تشخيص اختلالات نيازمند به استفاده از روشهاي لقاح مصنوعي، ART 3. وضعيتهاي غير قابل درمان( عقيمي كامل مردان كه نيازمند استفاده از اسپرم اهدايي براي حاملگي است )، 4. تشخيص بيماريهاي مهم همزمان ( مثل تومور بيضه، بيضه داخل شكمي، بيماريهاي غدد درون ريز )، 5. تشخيص بيماريهاي ژنتيك يا كروموزومي كه ممكن است به فرزند انتقال يابد.

امروزه با به بوجود آمدن روشهاي لقاح مصنوعي پيشرفته گاهي نقش مردان در تشخيص و درمان علل نازايي كم رنگ شده و به خصوص آقايان به دليل مشغله و به بهانه عدم وقت و فرصت كافي براي مراجعه، تحت بررسي دقيق و مناسب قرار نميگيرند. اما با توجه به هدفهاي نامبرده در فوق لازم است پزشك و زوجين نابارور، هر دو به اين امر مهم توجه كرده و اقدامات تشخيصي و درماني فداي سرعت عمل و رسيدن يك زوج به آرزوي بچه دارشدن نشود.

خوشبختانه در موسسه درمان پيشرفته ناباروري مهر، توجه مناسب به اين امر مهم توجه مناسب شده است و كليه مرداني كه جهت بررسي علل ناباروري مراجعه ميكنند، تحت معاينه و آزمايشات لازم قرار ميگيرند و سعي همكاران در اين موسسه اجراي دقيق اقدامات به صورت علمي و مفيد براي رسيدن زوجين به نتيجه مطلوب درماني و داشتن فرزندان سالم ميباشد.

راهبرد های اساسی در رویارویی با ناباروری
مولف : دکتر مرضیه مهرافزا، دکتر احمد حسینی و حوا دشتدار
تعداد صفحات : 180
یائسگی زودرس چیست؟
روش‌های دارویی برای کنترل تب در کودکان
پانزده علامت سرطان در آقایان که نباید نادیده گرفته شوند!
دلایل و درمان دندان‌قروچه